APIS MELLIFICA
Yaptığı baldan ve bal mumundan yararlanılan çok kıymetli bir zar kanatlı böcektir..
Arı
Yaptığı baldan ve bal mumundan yararlanmak amacıyla kovanlarda topluca yetiştirilen zar kanatlı böcektir. Bilimsel adı apis; zarkanatlılar takımı; apocrita alt takımı; iğneliler [aculeata] grubu; arıgiller familyası.
Arının dört türü vardır; bunların üçü, Apis cerana, Apis dorsata ve Apis florea Asya’da yaşar. Dördüncü tür, Apis mellifica (bal arısı), günümüzde Avrupa, Afrika ve Amerika kıtalarına yayılmış Asya’ya da sokulmuştur (özellikle Japonya’da yerli arının yerine geçmiştir). Bal arısının birçok coğrafi ırkı vardır: Türkiye’de yerli arı, Kafkas arısı, İtalyan arısı, Korniyol arısı Kıbrıs arısı.
Arı, koyu kahverenginde küçük bir böcektir (işçi arının boyu yaklaşık 1,5 cm, anaarı ve erkek arınınki 2 cm). Vücudu üç bölümden oluşur: baş, göğüs ve karın.
Baş oldukça iridir; iki yanında altıgen yüzeyli çok sayıda basit gözden oluşan iki iri petek göz (faset) ve tepesinde üç parlak nokta (basit gözler) vardır. Ön yüzünde, iki iri gözün arasında, birçok küçük duyu organını taşıyan duyargalar bulunur. Ağız, erkek ve dişide farklı olmakla birlikte, yalayıcıdır. Ağzın parçaları: önde, bir üst dudak (labrum); arkada, dili oluşturan bir alt dudak; altında tüylü bir oluk bulunan dil çok uzun, hemen hemen kapalı bir boruyu andırır ve emmeyi sağlar. Dilin iki yanında, alt kesimde, bir dudak dokunacı, daha dışta ve önde bir art çene yer alır. İki art çenenin ön yanda ve iki dudak dokunacının arka yanda binişip birleşmesiyle dili çevreleyen ve daha iyi emiş yapma olanağı veren ikinci bir kanal oluşur. Ayrıca, önde, üst dudağın iki yanından birer alt çene çıkar. Bu kitinli iki parça çiğnemeye değil kavramaya yarar.
Göğüs üç bölütten oluşur; üst bölümünde iki çift zarsı kanat vardır. Uçarken aynı yandaki kanatlar birbirlerine kenetlenerek bir kanat çifti oluşturur; arı dinlenirken kanatlar, gövdenin üstünde, uzunlamasına ve yatay olarak üst üste durur. Gövdenin altında, yürümeye yarayan üç çift bacak vardır ve bacakların her biri, bazı bölümlerinin biçimlerine bağlı olarak, başka görevlerde yüklenir (örneğin, işçi arılarda üçüncü bacaklar çiçektozu topaklarını taşımaya yarar.)
Karın yalındır, yani eklentisizdir; dişilerde gözle seçilebilen altı, erkeklerde yedi halkadan oluşur. Dişilerde, son halkanın altında, başka hayvanların derisini delmeye ve deldiği yere zehir akıtmaya yarayan bir iğne bulunur. İşçi arılar soktuğu zaman bu dikenli iğne, saplandığı yerden çıkmaz, kopar kalır ve bu yüzden sakatlanan arı ölür. İşçi arının, ayrıca karın bölgesinde, son dört halkanın altında, orta çizginin her iki yanında dört çift bal mumu bezi vardır.
Ortalama 10 000 ile 60 000 arasında işçi arının bulunduğu arı topluluğunda üç tip arı vardır; erkek arı, işçi arı, anaarı (kraliçe yada arıbeyi). İri ve tüylü olan erkek arılar kısa ömürlüdür; yalnız sıcak mevsimde ve az sayıda (birkaç yüz ile birkaç bin arası) bulunurlar. İşçi arılar dişi, ama kısırdırlar ve topluluğun büyük bölümünü oluştururlar (on binlerce); erkeklerden daha küçük ve daha az tüylü olan işçi arılar, 4-6 hafta süren etkin yaşamları süresince art arda bir takım görevler yüklenirler: kovanın bakımı, yavruların yetiştirilmesi, bal yapma, çiçek tozu ve su taşıma. İşçi arı bir besin kaynağı bulduğunda kovana dönerek bir çeşit anlatım yolu olan bir “dansa” başlar; K. Von Frisch’in çözdüğü bu anlatım yoluyla öbür işçi arıları uyarır; besinin bulunduğu yerin yönünü ve uzaklığını kesin biçimde belirtir. Kış mevsiminde işçi arının ömrü yaklaşık 5-6 ay sürer. Her toplulukta bir tane bulunan anaarı yumurtlayıcı bir dişidir ve bu nedenle karnı uzundur; anaarı sadece yumurtlamakla uğraşır; hiç çiçektozu toplamadığından ağız organları çok küçüktür. Anaarı doğduktan birkaç gün sonra, ardına düşen birçok erkek arıyla birlikte, kovandan ayrılarak çiftleşme uçuşuna çıkar; erkek arılardan pek azı anaarıyla çiftleşebilir. Anaarı döllendikten (uçarken yada yerde) sonra kovana döner, peteklerin altıgen gümeçlerine yumurtlamaya başlar. Bıraktığı yumurta sayısı günde 2 000’e ulaşabilir. Yumurtlama işi kışın durarak, ilkbaharda yoğunlaşarak hemen hemen bütün yaşamı boyunca (3-4) yıl sürer. İçinden işçi arı çıkacak yumurtalar 5 mm genişliğindeki petek gözlerine, erkek arı çıkacak döllenmemiş yumurtalar (döllenmesiz çoğalma) genişliği 6,5 mm olan daha büyük petek gözlerine bırakılır. Yeni bir anaarı çıkacak yumurtaysa, memecik yada ana gümeci adı verilen, dikine yerleştirilmiş, çok geniş özel bir petek gözünde yumurtlanır. Yumurtanın yapısı ve petek gözünün büyüklüğü ne olursa olsun, her yumurtadan kurt biçiminde, ayaksız ve biraz kıvrık bir larva çıkar; işçi arılar bunları besler; bir süre sonra her larva, bir petek gözüne kapatılır ve gözün ağzı balmumu ve çiçektozundan yapılan bir kapakçıkla kapatılır. İçerde kalan larva, çevresine bir koza örer ve bu kılıfın içinde başkalaşma geçirerek nemf halini alır; nemfin ayakları vardır, ama kanatları yoktur; son bir başkalaşmayla kanatlarda oluşur ve tam bir böcek ortaya çıkar, petek gözünün kapakçığını keser dışarı çıkar.
Arı topluluğu çok kalabalıklaştığında yeni anaarılar yumurtadan çıkar. İlk anaarı ortaya çıkınca topluluk ikiye ayrılır: arıların bir bölümü, eski anaarıyla birlikte, yeni bir barınağa yerleşmek üzere kovandan ayrılır (oğul verme). Topluluğun geri kalanı genç anaarının hizmetine girer; genç anaarı, kendisine rakip olacak anaarıları ya daha petek gözlerinde iken ya da doğar doğmaz öldürerek toplulukta üstünlük kurar.
Patoloji - Arı Sokmaları
Arı sokması genellikle önemsiz bir rahatsızlıktır: sokulan yerde şiddetli ağrı yapar ve kaşıntılı bir şişlik meydana getirir. Bununla birlikte şiş ağızda ve boğazda olursa boğulmaya neden olabilir; bu durumda kortikoit cinsinden ilaç verilirse çoğu zaman entübasyona gerek kalmaz. Arı sokmasına duyarlaşmış bazı alerjik kişilerde, ikinci bir sokma sonucunda oldukça ağır anafilaksi olayları görülebilir.